Letter to a Zeiss Ikon TENAX II X-Ray

Υπάρχουν φωτογραφικές μηχανές που συλλέγουμε γιατί είναι σπάνιες.
Άλλες γιατί είναι όμορφες. Άλλες γιατί σημάδεψαν την ιστορία της φωτογραφίας. Μα υπάρχουν και μηχανές όπως εσύ, που δεν ανήκεις σε καμία από αυτές τις κατηγορίες με τον κλασικό τρόπο — κι όμως ανήκεις σε όλες μαζί.

Εσύ, Tenax II X-Ray, είσαι κάτι παραπάνω από αντικείμενο συλλογής· είσαι μαρτυρία, τραύμα, ιστορία, σωτηρία. Γεννήθηκες στη Δρέσδη, στα εργαστήρια της Zeiss Ikon, στα τέλη της δεκαετίας του ’30. Εκεί που οι μηχανικοί, με επικεφαλής τον Hubert Nerwin, ονειρεύτηκαν μια μικρή θαυματουργή μηχανή: γρήγορη, πρακτική, με τετράγωνο φορμά 24×24mm που ξεχώριζε από όλα τα άλλα.

Ήσουν παιδί μιας εποχής που πίστευε ακόμη στην κομψότητα της μηχανικής και στη γοητεία της καθημερινής φωτογραφίας. Ήσουν η Tenax II, η «άγνωστη» αδελφή της Contax, όχι τόσο διάσημη, μα το ίδιο γεμάτη φινέτσα και ιδέες.

Κι όμως, ο κόσμος άλλαξε απότομα. Ο πόλεμος ήρθε και οι προθήκες με τις Tenax II έμειναν άδειες από βλέμματα και αγοραστές. Οι μηχανές που είχαν κατασκευαστεί δεν έβρισκαν πια θέση στην αγορά· οι άνθρωποι πάλευαν για ψωμί, όχι για φωτογραφικές μηχανές. Έμεινες λοιπόν στο ράφι, περίσσεια, «περιττή».

Και τότε ήρθε η στιγμή σου. Όχι στα χέρια ταλαντούχων φωτογράφων η σε κάποιο φωτογραφικό στούντιο, αλλά σε αίθουσες νοσοκομείων.

Όταν πια η Γερμανία στερήθηκε ακόμη και τα στοιχειώδη, όταν έλειπαν ακόμα και οι πλάκες, τα μεγάλα φιλμ, για ακτινογραφίες, η ανάγκη χτύπησε την πόρτα της Zeiss Ikon. «Μπορείτε να βοηθήσετε;» ρωτήθηκαν οι μηχανικοί. Και ο Nerwin απάντησε, με τον τρόπο που μόνο μια εφευρετική ψυχή μπορεί: παίρνοντας εσάς, τις παρατημένες Tenax II, και μετατρέποντάς σας σε κάτι νέο. Σας αφαίρεσαν φακούς, μηχανισμούς, κλείστρα… σας άνοιξαν, σας έραψαν ξανά, με το χέρι. Σας έκαναν φωτογραφικές μηχανές για ακτινογραφία, X-Ray cameras, που μπορούσαν όμως να χρησιμοποιούν μικρό φιλμ εκεί όπου δεν υπήρχε πια «μεγάλο» σε πλάκες. Σωτηρία!

Δεν φωτογραφίζατε πια χαμόγελα και τοπία. Ανιχνεύατε τη φυματίωση που θέριζε. Φωτογραφίζατε οστά, τραύματα, θραύσματα σφηνωμένα σε σώματα. Δεν ήσασταν πια ένα εργαλείο για την τέχνη· ήσασταν εργαλείο για τη ζωή. Μια κάμερα-γέφυρα ανάμεσα στην τεχνολογία και την ιατρική. Μια αφανής ηρωίδα.

Σήμερα, σε κρατώ στα χέρια μου και δεν σε βλέπω σαν ένα ακόμη απόκτημα της συλλογής μου. Σε βλέπω σαν κάτι πιο βαθύ: σαν μια σιωπηλή μάρτυρα. Στις γρατζουνιές σου, στο φθαρμένο μέταλλο, βλέπω τα χέρια που σε χειρίστηκαν βιαστικά. Στη χειροποίητη τροποποίησή σου, στο παράταιρο μεταλλικό σου πρόσθετο, νιώθω την αγωνία ενός τεχνίτη η ενός γιατρού που δούλευε όχι για την ομορφιά αλλά για την επιβίωση. Στο βλέμμα σου με διαφορετικό φακό, στο αλλαγμένο σου μάτι, φαντάζομαι τις ακτινογραφίες που τράβηξες — εικόνες που δεν κορνιζαρίστηκαν ποτέ, μα ίσως έσωσαν ανθρώπους, στρατιώτες, παιδιά, άμαχους.

Κι εδώ είναι η σπουδαιότητά σου: δεν είσαι πια μόνο μια Tenax II, η όμορφη αδελφή με το κομψό Tessar 40mm. Είσαι η Tenax II X-Ray, η μηχανή που απέδειξε ότι ακόμη και ένα εργαλείο φτιαγμένο για την καθημερινότητα μπορεί, σε στιγμές ανάγκης, να γίνει όπλο σωτηρίας.

Σου αξίζει η θέση σου στην ιστορία — όχι της φωτογραφίας μόνο, αλλά της ανθρωπιάς.
Σε κοιτώ και σκέφτομαι πως, όπως κι εγώ που σε κρατώ σήμερα, έτσι και οι άνθρωποι που σε χειρίστηκαν τότε ίσως να σε άγγιξαν με την ίδια τρυφερότητα. Εκείνοι με αγωνία και ανάγκη. Εγώ με σεβασμό και θαυμασμό. Μα και οι δύο γνωρίζουμε ότι ήσουν κάτι παραπάνω από μέταλλο και μηχανισμούς.

Είσαι «τεκμήριο» μιας εποχής. Είσαι το αποτύπωμα της ευρηματικότητας του ανθρώπου μπροστά στην έλλειψη. Είσαι η απόδειξη ότι ακόμη και μια «άχρηστη» φωτογραφική μηχανή μπορεί να
αλλάξει ρόλο και να σώσει ζωές. Κι εγώ σε αγαπώ γι’ αυτό. Σε αγαπώ όχι για την τελειότητά σου, αλλά για τις πληγές σου. Σε αγαπώ γιατί πίσω από σένα βλέπω τους ανθρώπους που σώθηκαν. Και γιατί ξέρω πως σε κάθε σου λεπτομέρεια, κάθε γρατζουνιά και χτύπημα, κουβαλάς κάτι από εκείνη την εποχή — και μου το εμπιστεύεσαι, τώρα που σε φυλάω εγώ.

Γι’ αυτό, Tenax μου, δεν θα σε κρύψω σε μια βιτρίνα σαν σπάνιο στολίδι. Θα σε κρατήσω σαν αυτό που είσαι: μια μηχανή που μαρτυρά πως η φωτογραφία, ακόμη κι όταν δεν παράγει εικόνες για την τέχνη, μπορεί να παράγει εικόνες για τη ζωή. Και δεν υπάρχει τίποτα πιο πολύτιμο από αυτό.

./.